Struktura własności lasów w Polsce wyróżnia się na tle Europy, dominacją własności publicznej oraz znacznym rozdrobnieniem własności prywatnej. Jest to wynik złożonych procesów historycznych, zwłaszcza nacjonalizacji gruntów leśnych po II wojnie światowej.

Wg ustawy o lasach rozróżnia się lasy własności Skarbu Państwa oraz lasy niestanowiące własności Skarbu Państwa, tzw. lasy niepaństwowe. Wśród lasów niestanowiących własności Skarbu Państwa możemy wyróżnić lasy własności prywatnej należące do osób fizycznych i prawnych oraz lasy stanowiące własność publiczną, inaczej lasy komunalne należące do gmin i innych jednostek samorządu terytorialnego oraz jednostek państwowych takich jak uczelnie lub instytuty badawcze.

I. Lasy własności Skarbu Państwa (lasy państwowe)

Na koniec 2023 roku około 80,1% powierzchni lasów w Polsce stanowiła własność publiczną. Oznacza to, że z łącznej powierzchni leśnej wynoszącej ok. 9,28 mln ha, ponad 7,50 mln ha to lasy publiczne.

A. Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe (PGL LP)

PGL LP zarządza największym obszarem lasów w Polsce, stanowiącym około 79,7% ogólnej powierzchni leśnej kraju. W ujęciu powierzchniowym to około 7,40 mln ha.

Lasy Państwowe są państwową jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, działającą na zasadzie samofinansowania. Ich statut i zasady funkcjonowania określa Ustawa o lasach z dnia 28 września 1991 r.

Realizują wielofunkcyjną gospodarkę leśną, łączącą cele gospodarcze (produkcja drewna), ekologiczne (ochrona przyrody, różnorodności biologicznej, stabilizacja obiegu wody) i społeczne (udostępnianie lasów dla społeczeństwa, rekreacja, edukacja). 

B. Lasy w parkach narodowych

Zajmują około 2,% ogólnej powierzchni lasów, co stanowi blisko 188 tys. ha.

Są to lasy Skarbu Państwa, zarządzane przez dyrekcje poszczególnych parków narodowych. Priorytetem w tych obszarach jest ochrona przyrody i zachowanie procesów naturalnych, często z wyłączeniem gospodarki leśnej lub jej ograniczeniem do działań ochronnych.   

C. Inne Lasy Skarbu Państwa

Do tej kategorii zaliczają się lasy w zarządzie:

a)  Agencji Nieruchomości Rolnych (ANR, obecnie KOWR - Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa) – lasy przekazane ANR w ramach prywatyzacji lub restrukturyzacji majątku państwowego.

b)   Jednostek badawczych i uczelni (np. uniwersyteckich gospodarstw leśnych).

c)  Agencji Mienia Wojskowego lub innych jednostek podległych ministrowi obrony narodowej (MON) - lasy położone na terenach wojskowych lub służące obronności Państwa.

d)    Innych państwowych jednostek organizacyjnych.

II. Lasy niestanowiące własności Skarbu Państwa (lasy prywatne i gminne)

Lasy niepaństwowe w Polsce stanowią znaczący, choć często niedoceniany, element krajobrazu leśnego. Odgrywają kluczową rolę w gospodarce leśnej, ochronie przyrody i krajobrazu, a także w życiu lokalnych społeczności. W odróżnieniu od lasów państwowych, zarządzanych przez Lasy Państwowe, lasy niepaństwowe charakteryzują się dużą fragmentacją własnościową i zróżnicowaniem podmiotów, które je posiadają. Lasy niepaństwowe stanowią około 19,2% ogólnej powierzchni lasów w Polsce, co odpowiada około 1,78 mln ha. Ich udział wzrósł nieznacznie w ciągu ostatnich dekad (w latach 90. było to ok. 16%, w 2005 r. ok. 18%). To konsekwencja reprywatyzacji oraz zalesiania gruntów rolnych przez osoby fizyczne.

Główne grupy właścicieli lasów niestanowiących własności Skarbu Państwa:     

A. Osoby fizyczne

To zdecydowanie największa grupa właścicieli lasów niepaństwowych w Polsce. Lasy prywatne, z których ponad 94,2% należy do osób fizycznych, około 1,7 mln ha, co stanowi około 18,0% ogólnej powierzchni lasów kraju. Indywidualni właściciele często posiadają niewielkie, rozproszone działki leśne. Średnia wielkość działki leśnej w lasach prywatnych to często około 1-2 ha, co znacząco utrudnia efektywną gospodarkę. Szacuje się, że w Polsce jest około 1,5 mln właścicieli lasów prywatnych. Gospodarowanie w tych lasach jest zróżnicowane – od profesjonalnej gospodarki leśnej, po ekstensywne użytkowanie, a czasem nawet zaniedbania, zwłaszcza w przypadku starszych właścicieli lub gruntów rolnych, które naturalnie zalesiają się. Właściciele indywidualni często napotykają na problemy związane z brakiem wiedzy specjalistycznej, ograniczonym dostępem do środków finansowych na inwestycje leśne oraz rozdrobnieniem własności utrudniającym efektywne zarządzanie.     

B. Lasy Gminne

Są to lasy należące do jednostek samorządu terytorialnego – gmin. Ich łączna powierzchnia według stanu na 1 stycznia 2023 r. wynosiła około 85 tys. ha. Ich celem jest zazwyczaj zaspokajanie lokalnych potrzeb społecznych, takich jak rekreacja, edukacja ekologiczna, a także dostarczanie drewna na potrzeby mieszkańców. Gospodarka w lasach gminnych jest często ukierunkowana na funkcje pozaprodukcyjne, choć w zależności od specyfiki gminy, może mieć również charakter produkcyjny. Zarządzanie nimi odbywa się zazwyczaj poprzez odpowiednie wydziały urzędów gmin lub poprzez dzierżawę wyspecjalizowanym podmiotom. Około 25,9% lasów gminnych posiada status lasów ochronnych.

   C. Wspólnoty gruntowe

Wspólnoty gruntowe to szczególna forma własności, powstała na skutek uwłaszczeń po reformach rolnych. Są to zazwyczaj tereny leśne (lub użytki rolne), które dawniej należały do całej wsi lub grupy mieszkańców i zostały im przekazane we współwłasność. Stanowią one ponad 3,3% ogólnej powierzchni lasów prywatnych (czyli około 60 tys. ha). Zarządzanie lasami wspólnotowymi jest często skomplikowane ze względu na dużą liczbę współwłaścicieli i trudności w podejmowaniu jednolitych decyzji. Szacuje się, że w Polsce jest około 107 tys. ha gruntów oznaczonych ewidencyjnie jako wspólnoty gruntowe, z czego około 3 500 z 5 100 wspólnot nie ma uregulowanego stanu prawnego, co dodatkowo komplikuje zarządzanie.

   D. Lasy kościołów i związków wyznaniowych

Kościół katolicki oraz inne związki wyznaniowe posiadają w Polsce pewne obszary leśne, które historycznie były częścią ich majątków. Dokładne, aktualne dane statystyczne dotyczące powierzchni lasów należących do Kościołów są trudniej dostępne w ogólnodostępnych statystykach GUS, ponieważ są one często zaliczane do kategorii "inne prywatne" lub "pozostałe publiczne", jeśli nie stanowią własności Skarbu Państwa. Lasy te są wykorzystywane zarówno w celach gospodarczych (produkcja drewna), jak i społecznych czy sakralnych (np. miejsca pielgrzymkowe, tereny rekreacyjne).

   E. Lasy firm i spółdzielni

Niektóre przedsiębiorstwa i spółdzielnie, zwłaszcza te związane z przemysłem drzewnym lub rolnym, posiadają własne lasy. Podobnie jak w przypadku lasów kościelnych, ich powierzchnia jest wliczana do ogólnej kategorii lasów prywatnych lub "innych prywatnych". Służą one często jako baza surowcowa do produkcji, choć mogą mieć również inne funkcje (np. rekreacyjne dla pracowników).

   F.  Inne podmioty

Do tej kategorii zaliczyć można różne fundacje, stowarzyszenia, szkoły, instytucje naukowe, a także prywatne podmioty, które nabyły lasy w celach inwestycyjnych, rekreacyjnych lub ochronnych. Ich udział w ogólnej powierzchni lasów niepaństwowych jest mniejszy i również zazwyczaj wliczany do szerszych kategorii w statystykach.

Udział lasów prywatnych jest silnie zróżnicowany geograficznie.

Województwa Polski południowej, wschodniej i centralnej (np. małopolskie, mazowieckie, podkarpackie, lubelskie, łódzkie) mają znacznie wyższy odsetek lasów prywatnych, często przekraczający 30-40% powierzchni leśnej w regionie. Jest to dziedzictwo historyczne, gdzie nacjonalizacja po wojnie objęła te obszary w mniejszym stopniu lub specyfika gospodarki rolnej i leśnej sprzyjała zachowaniu własności prywatnej.

Województwa zachodnie i północne (np. lubuskie, zachodniopomorskie, warmińsko-mazurskie) charakteryzują się bardzo niskim udziałem lasów prywatnych (często poniżej 5-10%), co jest bezpośrednim skutkiem powojennych zmian granic i masowej nacjonalizacji na Ziemiach Odzyskanych.

Struktura własności lasów, z wyraźną dominacją lasów Skarbu Państwa zarządzanych przez Lasy Państwowe, jest unikalna na tle Europy. Zapewnia ona stosunkowo spójne i stabilne zarządzanie większością obszarów leśnych, realizując cele ekologiczne, społeczne i gospodarcze w ujęciu makro. Jednocześnie, sektor lasów prywatnych, choć mniejszy, odgrywa istotną rolę, zwłaszcza lokalnie, mierząc się jednak z wyzwaniami wynikającymi z rozdrobnienia i konieczności wspierania właścicieli w prowadzeniu zrównoważonej gospodarki leśnej.