Jakie są potencjalne zagrożenia dla lasów prywatnych np. owady, grzyby, inne i jak nim zapobiegać?

W lasach prywatnych (tak jak w państwowych) występują czynniki biotyczne, abiotyczne i antropogeniczne, które mogą poważnie zagrozić trwałości i produkcyjności drzewostanów. Ponieważ właściciel prywatnego lasu sam odpowiada za jego stan, warto znać najważniejsze zagrożenia i sposoby zapobiegania.

Zagrożenia biotyczne (żywe organizmy)

1.  Owady (szkodniki owadzie)

• korniki (Ips typographus, Ips acuminatus) – największe zagrożenie dla świerka i sosny, powodują szybkie zamieranie drzew,
• brudnica mniszka (Lymantria monacha) – gradacje mogą ogołocić drzewa z igieł,
• poproch cetyniak, boreczniki, zwójki – defoliatory sosny,
• szkodniki wtórne (osytniki, cetyńce) – zasiedlają osłabione drzewa.

Zapobiegać zagrożeniom ze strony czynników biotycznych lub chociaż ograniczać powodowane przez nie szkody, można poprzez systematyczne usuwanie i wywożenie zasiedlonych drzew (tzw. posusz czynny), stosowanie pułapek feromonowych i pułapek klasycznych, unikanie osłabienia drzewostanów (nadmierne trzebieże, susza, rany mechaniczne).

2. Choroby grzybowe

• opieńka miodowa (Armillaria) – powoduje zgniliznę korzeni, groźna na gruntach porolnych i w młodnikach,
• huba korzeniowa (Heterobasidion) – szczególnie w sosnowych drzewostanach, rozprzestrzenia się w glebie,
• osutki, rdze igieł, mączniaki – ograniczają wzrost i przeżywalność młodych upraw.

Przed chorobami grzybowymi można próbować zabezpieczać las poprzez sadzenie odpowiedniego do siedliska gatunku drzew (np. nie sadzić świerka na słabych, suchych glebach), różnicowanie gatunków (mieszane uprawy są mniej podatne niż jednogatunkowe monokultury), przy zrębach – zabezpieczanie pni preparatami biologicznymi lub chemicznymi przeciw hubie, usuwanie chorych drzew, niepozostawianie gałęzi i karp wrażliwych gatunków.

3. Zwierzyna leśna

• sarny, jelenie, daniele – zgryzają sadzonki, spałują młode drzewa,
• dziki – ryją glebę, niszcząc uprawy i siewy naturalne.

Szkodom od zwierząt można zapobiegać lub je ograniczać poprzez: grodzenia (siatki, płotki), indywidualne osłonki na sadzonki, stosowanie repelentów (środki odstraszające), dostosowanie doboru gatunków do presji zwierzyny.

Zagrożenia abiotyczne (czynniki przyrody nieożywionej)

• susza i zmiany klimatu – osłabiają drzewa, sprzyjają owadom i grzybom,
• silne wiatry i śniegołomy – wywracają i łamią drzewa, co tworzy materiał zasiedlany przez korniki,
• pożary – szczególnie w borach sosnowych na piaskach.

Niekorzystnym konsekwencjom zagrożeń abiotycznych można zapobiegać poprzez: zakładanie drzewostanów mieszanych, bardziej odpornych na suszę i wiatr, utrzymywanie pasów przeciwpożarowych, czyszczenie dróg i dojazdów, unikanie nadmiernych trzebieży, które zwiększają podatność na wiatry, szybkie usuwanie wiatrowałów i śniegołomów.

Zagrożenia antropogeniczne (działalność człowieka)

• kradzież drewna i wandalizm,
• zaśmiecanie lasów,
• nielegalne biwaki,  ogniska i pożary,
• nadmierna eksploatacja (zbyt intensywne cięcia) – prowadzi do degradacji siedliska.

Regularne prace pielęgnacyjne, takie jak czyszczenia i trzebieże, zwiększają odporność drzewostanów. Usuwanie osłabionych i chorych drzew (sanitarne cięcia) zapobiega rozprzestrzenianiu się chorób i szkodników. Monokultury, zwłaszcza sosnowe, są bardziej podatne na masowe pojawy szkodników i chorób. Wprowadzanie gatunków liściastych, np. dębów, grabów, lip, zwiększa naturalną odporność lasu. Stosowanie osłonek na pędy (indywidualne zabezpieczenia), palikowanie i grodzenie upraw to skuteczne metody ochrony młodych drzew. Można również stosować repelenty, czyli preparaty odstraszające zwierzynę.

Właściciel lasu powinien regularnie kontrolować stan zdrowotny drzew, zwracając uwagę na obumierające fragmenty, wycieki żywicy, przebarwienia igieł lub kory.

Właściciel lasu prywatnego, w przypadku pojawienia się masowych szkód, ma obowiązek zgłosić ten fakt do właściwego nadleśnictwa. Nadleśniczy ma uprawnienia do wydania zaleceń dotyczących prac ochronnych, a nawet ich nakazania. Może również pomóc w realizacji prac ochronnych.

Chcąc ograniczyć potencjalne zagrożenia można:

• sadzić las zgodny z siedliskiem (warto przeczytać Zasady hodowli lasu ),
• różnicować gatunki – unikanie monokultur, które są szczególnie podatne na gradacje szkodników i choroby,
• regularnie kontrolować stan sanitarny lasu – wczesne wykrycie kornika, opieńki czy zgryzów zwierzyny pozwala zareagować (warto przeczytać Instrukcję ochrony lasu),
• współpracować z nadleśnictwem i starostą – służby leśne często pomagają właścicielom lasów prywatnych w walce ze szkodnikami.

Profilaktyka w leśnictwie:

• utrzymywanie lasu w czystości, usuwanie złomów i wywrotów, które mogą stać się siedliskiem szkodników.
• niepozostawianie ściętego drewna w lesie przez długi czas, szczególnie w okresie rojenia się korników,

w przypadku zauważenia objawów chorób lub masowego występowania owadów, należy skontaktować się z miejscowym leśniczym w celu podjęcia odpowiednich działań.